نویسندۀ " سرگذشت ادبیات تاجیک " در گفت و گو با فارس
17 شهريور 1391,ساعت 00:40:02

نویسنده "سرگذشت ادبیات تاجیک" در گفت‌وگو با فارس:

"قصه مرغ سمندر" قصه بازیابی هویت فارسی زبانان است

خبرگزاری فارس: کتاب قصه مرغ سمندر دانشنامه نقد کامل شعر معاصر تاجیک در چند سال اخیر است که به بازیابی هویت این بخش از زبان فارسی کمک کرده و مسائل و جریان‌هایی را که از سر گذرانده به خواننده نشان می‌دهد.

 

به گزارش خبرنگار خبرگزاری فارس در آسیای مرکزی، کتاب قصه مرغ سمندر دانشنامه نقد کامل شعر معاصر تاجیک در چند سال اخیر است که با خط و زبان فارسی در خدمت علاقمندان ادب و فرهنگ در ایران و افغانستان و سایر مناطق فارسی گوی محسوب می‌گردد.

 

پس از انتشار این کتاب بر آن شدیم با توجه به اهمیت موضوع، مصاحبه‌ای تفصیلی با خالق این اثر  انجام دهیم که در ادامه متن کامل مصاحبه فارس با ایشان از نظر می‌گذرد.

 

فارس: آقای ذبیح الله در ابتدا از  کتاب "قصه مرغ سمندر" و هدف تالیف آن در ایران صحبت بفرمایید؟

 

ذبیح الله: نوشتن رساله‌ای تحقیقاتی درباره سیر تحول شعر تاجیکستان در دوران شوروی از دغدغه‌های اصلی اینجانب طی 15 سال گذشته بود و از سال 1999 شروع به نوشتن مطالبی در این موضوع کردم.

 

از دیرباز معتقد بودم که بعد کسب استقلال دانشمندان تاجیک در رشته‌های مختلف شروع به ارزیابی تاریخ علوم در دوران شوروی می‌کردند و همین طور برای نسل جدید کتاب‌های تازه با دیدگاه‌های تازه و مطابق با ارزش‌های ملی تالیف و در دسترس خوانندگان قرار می‌گرفت.

 

اما با گذشت بیست سال از استقلال تاجیکستان متاسفانه این اتفاق نیفتاد بلکه ستیز با هر نوع دیدگاه جدید و غیر معمولی و جا فتاده از دوران شوروی شدت بیشتری به خود گرفت.

 

حساسیت در تاجیکستان در رابطه با موضوع زبان, خط و ادبیات از همه بیشتر است و موضوع زبان در کشور ما کاملا به یک موضوع سیاسی تبدیل شده است. از این رو, تلاش اندکی از دانش پژوهان تاجیک در اینباره با مخالفت آشکار و پنهان دانشمدان بازمانده از دوران شوروی مواجه شده است و بسیاری از این گونه تلاش‌ها در نطفه خود خفه شده‌اند.

 

هنگام اقامتم در ایران این موضوعات را در شکل مقاله به خط فارسی در برخی سامانه‌های ادبی و فرهنگی ایران منتشر کردم که مورد استقبال آنان قرار گرفت و درخواست‌هایی نیز از دانشمندان پارسی زبان ایران و افغانستان از گوشه و کنار دنیا درباره ارائه مطالب بیشتر درباره سرگذشت ادبیات تاجیک در دوران شوروی و ضرورت پرداختن به این موضوعات مطرح شد.

 

بخصوص دانشجویان دانشگاه‌های ایران در مقطع لیسانس, فوق لیسانس و دکترا به دلیل نبود منابع لازم درباره ادبیات تاجیک به برادران تاجیک خود بار ها مراجعه می‌کردند. با توجه به این واقعیت و نیاز دانشمندان فارسی زبان جهت کسب اطلاع بیشتر درباره این مقطع از ادبیات تاجیک که برای آنان ناشناخته مانده است, تصمیم گرفتم که که رساله ناتمام خویش را تکمیل و آن را در شکل کتاب جداگانه منتشر کنم. پس از انجام ویرایش "قصه مرغ سمندر" را به انتشارات "مرندیز" ارائه کردم و آنان بعد از بررسی لازم امادگی خود را برای نشر آن در ایران اعلام کردند.

 

فارس: همان طور که فرمودید در این باره منابع در ایران خیلی کم است و شما هنگام نوشتن این کتاب به کدام منابع تکیه کردید؟

 

ذبیح الله: در واقع پیرامون موضوع ادبیات معاصر تاجیکستان منابع بسیار کمی به خط فارسی موجود است. از محققان ایرانی تنها علی اصغر شعر دوست-سفیر کنونی جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان چند سال پیش در سال 1376 کتابی تحت عنوان " چشم انداز شعر معاصر تاجیکستان" در ایران منتشر کرد که تنها منبع موجود در اینباره در ایران است.

 

البته آقای شعر دوست هنگام چاپ مجموعه اشعار شاعران تاجیک به خط فارسی در مقدمه و مقالات جداگانه‌ی خویش نیز به برخی ویژگی‌های اشعار شاعران تاجیک در دوران شوروی اشاره کرده است که کمک خوبی برای محققان بخش ادبیات خواهد کرد.

 

از دانشمندان داخلی بیش از همه استاد "محمدجان شکوری" در کتاب ارزشمند خویش "خراسان است این جا" و مقالات متعدد و جداگانه اوضاع ادبیات و فرهنگ تاجیک در دوران شوروی را به بحث و بررسی گرفته است.

 

همچنین "خدای شریف زاده", "رحیم مسلمانیان قبادیانی", "خدای نظر عصی زاده", "عبد النبی ستارزاده"، "عبد الخالق نبوی" و دیگران در مقالات جداگانه به این موضوع پرداخته‌اند اما یک کتاب مکمل و منسجم پیرامون سرگذشت ادبیات تاجیک در داخل کشور تاکنون نوشته نشده است.

 

  فارس: ویژگی بارز "قصه مرغ سمندر" کدام است؟

 

ذبیح الله: به نظر من یکی از ویژگی‌های بارز این کتاب این است که برای مخاطب فارسی زبان نمای کلی از سیر تحول شعر تاجیک در دوران شوروی ارائه می‌دهد.

 

دوم, سیر تحول ادبیات تاجیک در قرن بیستم میلادی همزمان با دگرگونی‌های تاریخی, سیاسی و اجتماعی این قرن و تاثیرات متقابل آن بر اوضاع فرهنگی و ادبی تاجیک در صد سال گذشته به موازات هم مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

 

برای روشن شدن این قضیه بررسی این موضوع را ما از نیمه دوم قرن نوزده میلادی یعنی 70 سال قبل از وقوع انقلاب بلشویکی در بخارا آغاز کردیم تا درک تحولات بعد از انقلاب اکتبر روسیه بر ادبیات و فرهنگ تاجیک برای خواننده فارسی زبان آسان تر به دست بیاید.

 

ادبیاتی که بدون خط  و خارج از مسیر طبیعی خویش و در محیط کاملا بیگانه توانست هویت و اصالت فارسی خویش را همچنان حفظ کند.

 

ویژگی سوم این کتاب بررسی سیر تحول ادبیات تاجیک در پنج مرحله جداگانه است که در هر یک از این مراحل اتفاقات خاصی رخ داده که موجب دگرگونی‌های مثبت و یا منفی در ادبیات تاجیک شده است و بعدا این دگرگونی‌ها با مثال زدن نمونه‌های اشعار از آثار شاعران مطرح در هر مراحل مورد بررسی قرار گرفته است.

 

گذشته از این نکته جالب در این کتاب پرداختن به شعر دوران استقلال تاجیکستان است که تاکنون در اینباره کاری جدی انجام نگرفته است.

 

فارس: پیام اصلی "قصه مرغ سمندر" چیست؟

 

ذبیح الله: مهمترین پیام این کتاب هشدار درباره افاتی است که از ناحیه سیاست زدگی و ایدئولیزه کردن ادبیات و شعر بر پیکر نفیس ادبیات وارد می‌شود چیزی که ادیبان و شاعران تاجیک طول هفتاد سال آن را در روح و روان خویش به سختی تجربه کردند.

 

در دوران شوروی آثار ادبی نه بر اساس ملاک‌های هنری بلکه طبق ارزش‌های ثابت سیاسی نظیر صداقت و پایبندی شاعر یا نوسنده به آرمان‌های جامعه سوسیالیستی, ارزیابی می‌شد.

 

در این کتاب، رفرنس‌های فراوانی از نویسندگان و محققان برجسته ادبیات شرق و غرب پیرامون این موضوع گرداوری شده است که برای روشن شدن موضوع مذکور بسیار موثر می‌باشد.

 

در این کتاب همچنین به آفاتی که از ناحیه تبدیل خط نیاکان, تغیر ارزش‌ها و انقطاع فرهنگی در حدود یک قرن متحمل ادبیات تاجیک می‌شود نیز اشاره شده است.

 

فارس: علت این که با گذشت بیست سال از زمان استقلال در تاجیکستان هنوز هم مخالفت‌هایی در برابر اندیشه‌های تازه بروز می‌کند، چیست؟

 

ذبیح الله: جامعه شوروی یک جامعه ایدئولوژیک و کاملا سیاسی بود و در این جامعه به تمام شئونات زندگی از دریچه سیاست نگاه می‌کردند.

 

چنین بود که حتی ادبیات و فرهنگ جزئی سیاسی ترین بخش در جامعه شوروی تبدیل شده بود. شوروی قصد داشت برای اقوام و ملل مختلف موجود در محدوده این کشور پهناور یک فرهنگ واحد و مسلط ایجاد نماید و از این رو در برابر فرهنگ خرده ملیت‌ها حساسیت خاصی از خود نشان می‌داد و هر نوع خودنمایی در این عرصه را به عنوان مخالفت با سیاست یکسان سازی فرهنگی خویش تلقی می‌کرد و به اینگونه پدیده‌ها به شدت برخورد می‌نمود.

 

بنابرین تبلیغات حکومت شوروی در این زمینه در ذهن تمام افشار آن جامعه به شدت نفوذ کرده و تربیت دیدگان این مکتب هنوز هم به طرز دوران شوروی می‌اندیشند و ناستولژی بازگشت به دوران شوروی حالا هم در ذهن برخی از این افراد باقی مانده است.

 

از این رو, آنان هر نوع تحلیل و انتقاد را به عنوان مخالفت و دشمنی با ارزش‌های دوران شوروی تلقی می‌کنند و از آن جا که هنوز هم به آن جامعه تعلق خاطر فراوان دارند با افراد دگراندیش سر مخالت و ستیز دارند.

 

همین مخالفت‌ها و ممانعت‌ها است که تاریخ دوران شوروی در تاجیکستان کمتر مورد تحلیل وارزیابی قرار گرفته و نسل زمان استقلال درباره این مقطع زمانی شناخت کمتری داشته باشد.

 

فارس: به نظر شما اصلی ترین عوامل رکود شعر تاجیک در دوران شوروی چه عواملی بوده است؟

 

ذبیح الله: براساس تحقیقات انجام شده و مطالعه نظرات دانشمندان بخش ادبیات تاجیک می‌توان به این نتیجه رسید که مهمترین عوامل رکود ادبی در دوران شوروی انقطاع فرهنگی ادبیات تاجیک از بدنه فرهنگی فارسی, تغیر خط, تغیر ارزش‌های ملی, ستیز با ارزش‌های دینی و دخالت مستقیم دولت در امور فرهنگی و همین طور تعیین حدود و سغور برای ایجاد آثار ادبی در طول 70 سال موجودیت این نظام بوده است.

 

از سوی دیگر شعارزدگی و تکرار موضوعات روزمره و تبلیغاتی از دیگر آفاتی است که در بیشتر موارد دامنگیر ادبیات شوروی تاجیک بوده است.

 

فارس: یکی از انتقاداتی که امروز بر شعر تاجیک وارد می‌شود، موضوع زبان شعر معاصر تاجیک است که خیلی به زبان کلاسیک تکیه می‌کند و و تحول زبانی کمتری در شعر معاصر تاجیک رخ می‌ دهد.دلیل این امر چیست؟

 

ذبیح الله: دلیلش بسیار روشن است. شما می‌دانید که در دوران شوروی زبان رسمی این کشور زبان روسی بود و دیگر زبان‌ها از جمله زبان تاجیکی یا خود فارسی به حاشیه رانده شد و به زبان گفت‌وگوی خانوادگی تبدیل گردید.

 

از این رو, تمام تحولات حدود یک قرن در تاجیکستان با زبان روسی رخ داده است و زبان تاجیکی در اجتماع نقش کمرنگی ایفا می‌کرد.

 

گذشته از این، شاعران تاجیک در این مدت با تحولات شعر فارسی که در ایران و افغانستان اتفاق می‌افتاد، اطلاع کمتری داشتند و بنابرین دگرگونی‌های رخ داده در جامعه خود را با زبان محدود موسوم به "زبان ادبی تاجیک" به تصویر می‌کشیدند.

 

در  آن زمان کاربرد واژه‌های کلاسیک برای در اشعار شعاری و تبلیغاتی شاعران شوروی تاجیک از سوی آنان یک نوع فضیلت ادبی محسوب می‌شد، هرچند که در استفاده از واژه‌های کلاسیک نیز آن‌ها با محدودیت‌های رو به رو بودند.

 

حال با فروپاشی شوروی شاعر تاجیک به ناچار با زبانی احساسات خود را بیان می‌کند که 70 سال در حبس خانگی به سر می‌برد و هیج نقشی در تحولات سیاسی و اجتماعی روزگار خود که لازمه رشد یک زبان هست, نداشت.

 

بنابرین شاعران تاجیک برای پر کردن این خلا به سراغ واژه‌های ناب کلاسیک در آثار بزرگان گذشته رفتند تا هویت آسیب دیده خود را از این طریق درمان کنند.

 

زبان معاصر تاجیکی نه تنها برای خلق آثار هنری به مشکل جدی گرفتار است، بلکه این کمبود در معاشرت مردم این کشور نیز به وضوح به چشم می‌خورد.

 

بنابرین رو آوردن شعرای تاجیک به زبان کلاسیک را نباید یک عقبگرد ادبی ارزیابی کرد بلکه این امر را به عنوان یک ضرورت ناگزیر به خاطر نزدیک شدن به اصالت خویش باید تلقی نمود.

 

فارس: با توجه به شناخت شما از ادبیات ایران و تاجیکستان چه اندازه شناخت و رابطه‌ی متقابل میان ادبیات ایران و تاجیکستان وجود دارد؟

 

ذبیح الله: در حال حاضر, توجه شعرای تاجیک به ادبیات ایران از روی نیاز است و بی تفاوتی اهل فرهنگ ایران به ادبیات تاجیک از سر بی نیازی. اما بی اعتنایی به تقویت فرهنگ و زبان فارسی در آسیای مرکزی و بخصوص تاجیکستان در مرحله کنونی به معنای از دست دادن یک فرصت طلای برای روشنفکران و بانیان فرهنگ فارسی در منطقه می‌باشد زیرا این فضا برای همیشه همچنین باز نخواهد ماند و بلاخره در آینده چیزی باید این خالی گاه را پر کند.

 

منظورم این نیست در این زمینه کار و تلاشی صورت نمی‌گیرد بلکه فعالیت‌های انجام شده در این زمینه تاکنون ناکافی و مقطعی بوده و بیشتر به میل و سلیقه افراد جداگانه و مسئول بخش فرهنگی این دو کشور هم زبان, بستگی داشته است.

 

در حالی که روند همگرایی فرهنگی نیاز به برنامه ریزی‌های منظم و سیستیماتیک از سوی مسئولان فرهنگی هر دو کشور داشته و مهمتر آن باید روابط مستقیم روشنفکران و فرهنگیان تاجیک و ایرانی خارج از مسائل سیاسی باید به طور مداوم به راه انداخته شود.

 

ادبیات معاصر ایران توانایی و ذخایر فراوانی دارد که در صورت برقراری ارتباط مستقیم محافل ادبی ایران همچون کشور مادر با محافل ادبی فارسی در آسیای مرکزی و افغانستان و شبه قاره می‌توان دوباره حوزه تمدنی زبان فارسی را احیا و گسترش داد.

 

زبانی که حامل هم فرهنگ بشردوستانه است و هم حامل معنویات دینی. آنچه که این خلا را می‌تواند پر کند توجه به احیای خط فارسی و تحکیم بنیه‌های زبان در تاجیکستان است در غیر اینصورت با چاپ و برگردان کتاب‌های جداگانه مشکل اصلی به هیج وجه حل نمی‌شود بلکه موضوع را پیچیده تر و هزینه‌های تحقق این آرمان را نیز بیشتر خواهد کرد.

 

فارس: با توجه به اینکه نویسندگان تاجیک حاضر در ایران ناقلان فرهنگی‌ جامعه‌اند و آثار انتخاب شده از سوی آن‌ها تأثیر بسزایی در شکل‌گیری ذهنیت مخاطبان ایرانی از ادبیات تاجیکستان دارد، شما چه ملاک‌هایی برای گزینش تالیفات خود دارید؟

 

ذبیح الله: رسالت نویسندگان تاجیک باید به گونه‌ای باشد که در تحقیقات خویش حقیقت قضیه را آشکار نمایند تا برای همتایان ایرانی آن‌ها واقعیت امر معلوم شود و با شناخت کامل در جهت رفع مشکلات بخش فرهنگ تلاش صورت گیرد.

 

همان طور که پیشتر اشاره کردم می‌بایست در ظرف 20 سال استقلال چندین کنفرانس علمی مشترک میان دانشمندان فارسی زبان جهت ارزیابی سرگذشت ادبیات فارسی در دوران سلطه کمونیسم برگزار می شد و در نتیجه برای حل مشکلات و ضعف‌های موجود در این زمینه تدابیر مشترک و موثر اتخاذ می‌گردید که متاسفانه تاکنون چنین کار مهمی انجام نشده است. البته, برخی محققان تاجیک و ایرانی در مقالات جداگانه به این موضوع و مشکلات اشاره کرده‌اند اما مکانیسم اجرایی آن را کسی به طور جدی تاکنون مطرح نکرده است.

 

من که کوچک ترین عضو جامعه ادبی فارسی زبان هستم، نمی‌توانم درباره فعالیت شخصی خود حرف بزنم اما در حد توان خویش در سال 1390 کتابی مشترک عبارت از مجموع مقالات در باره ادبیات معاصر تاجیکستان برای شناخت جامعه ادبی افغانستان با همت مجیب مهرداد-شاعر نوگرای افغانستانی در کابل منتشر کردیم و در سال 1391 با انتشار "قصه مرغ سمندر; سرگذشت ادبیات تاجیک در دوران شوروی" در ایران این روند را به گونه‌ای‌ تکمیل کردم.

 

فارس: چه توقعی از محافل ایرانی مرتبط با کار انتشار کتاب و محافل فرهنگی ایرانی در توسعه و معرفی این اثر و همچنین دیگر آثار مربوط به کشور تاجیکستان دارید؟

 

ذبیح الله: امیدوارم که این کتاب به دست محافل ادبی و دانشگاهی ایران برسد و آنان بعد از مطالعه و ارزیابی دقیق آن، شناختی کلی درباره روند تحول ادبیات قارسی تاجیکی در دوران شوروی به دست بیارند و چاپ آن زمینه را برای انجام تحقیق جامع تر و گستر دتر فراهم کند.

 

هرچند که همچنین کاری از سوی دکتر علی اصغر شعردوست-محقق ادبیات معاصر تاجیکستان در کتاب "ادبیات نوین تایکستان" هم اکنون انجام شده که گام بلندی در این زمینه محسوب می‌شود.

 

در برابر این باید محققان و نویسندگان تاجیک نیز که از نزدیک این مراحل را تجربه کرده‌اند باید نظرات خود را با جرائت مطرح کنند و از این طریق حرکت تازه‌ای را در کالبد ادبیات معاصر تاجیکستان ایجاد نمایند.

 

حمایت و چاپ این گونه آثار در ایران همان گونه که خبرگزاری "فارس" این رسالت را بنا نهاد, می‌تواند روند همگرایی فرهنگی کشور‌های فارسی زبان را تسریع بخشد.

 

در پایان نیز از همت و حمایت خالصانه برادر ارجمند جناب آقای صدیقی فر رئیس دفتر منطقه‌ای فارس در آسیای مرکزی, افغانستان و شبه قاره, صمیمانه سپاسگذاری می‌کنم.

 

 
< بعد   قبل >

سرود هفته


راد مردان تاجیک

majid kalakani.jpg

سخنان نشرناشدۀ مسعود(رح)


احدی:یگانه زبان ملی افغانستان پشتو میباشد


برگ تاجیکم در فیس بوک


نظرسنجي

کدام يک از اين سه واژه اي همگون را مي خواهيد بيشتر به کار ببرید؟
 

تارنمای زبان پارسی


شبکۀ یکصدا


آثار سخنسرایان پارسی‌گو


واژه‌نامه دهخدا (انلاین)


تاجیک ام تلویزیون