زبان فارسی و کشتارگاه آناتولی
26 شهريور 1391,ساعت 16:59:20

عباس سلیمی آنگیل

زبان فارسی برای سالیان دور و دراز، زبان ادبی و دیوانی عثمانیان بود و از راه کشورگشایی های آنان به بالکان نیز رسید. فرقه ی مولویه و اهل فتوت و صوفیان، در آن دیار بیش ترین خدمت را به زبان فارسی کردند. درباره ی وضعیت و چگونگی زبان فارسی در دربار و دیار خلفای عثمانی، منابع فراوان است و نیازی به بازگو کردن 

آن ها نیست. آن چه در این جستار به آن خواهیم پرداخت، بررسی دو نمونه از رفتارهای صاحبان ایدئولوژی پانترکیسم با زبان فارسی است. ایدئولوگ هایی که با آغاز افت و افول عثمانیان به قدرت رسیده بودند.  

نخست به عنوان این نوشتار بپردازیم. چرا «کشتارگاه آناتولی»؟

 

 

اندکی پس از شکست خلافت- امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول، کشور ترکیه به وجود آمد. (1302 خورشیدی-1923 ترسایی)، اما ایدئولوژی پانترکسیم از اواخر قرن نوزدهم در بخش ترک نشین آن دیار رواج داشت و در آغاز قرن بیستم، پانترک ها در دستگاه عثمانی به مناصب و مقامات بالای حکومتی رسیدند. بانیان و دلبستگان همین ایدئولوژی، چهار نسل کشی را در آن کشور به راه انداخته و پیش بردند. نسل کشی ارامنه، آشوریان، یونانیان و کردها. این کشتارهای جمعی تقریبا از سال 1914 آغاز و تا سال 1987 (کشتار کردها و علویانِ شهر مرعش) ادامه داشت. اگر نیک بنگریم، ترکیه تنها کشور جهان است که در سده ی بیستم میلادی به پاک سازی چهار کمینه (اقلیت) نژادی و مذهبی دست یازیده است و هیچ کشوری در جهان چنین رکوردی را از آن خود نکرده است. بر این اساس می توان از کشتارگاه آناتولی سخن گفت. روابط حسنه ی ترکیه با غرب، به ویژه آمریکا و موقعیت راهبردی این کشور، تاکنون مانع از ارجاع پرونده ی این جنایات به دادگاه های بین المللی بوده است. البته ترکیه با وجود سیاست های همگون سازی و کوچ های اجباری و نسل کشی در شهرهای درسیم و مرعش و ... نتوانست کردها را نیز مانند سه قومیت دیگر نابود کند.

 

سرکوبِ هویت طلبی اقوام در کشور ترکیه به شکلی بوده است که با هیچ گونه سرکوبی از این دست در جهان قابل قیاس نیست. چهار نسل کشی در یک سده رکوردی خوفناک است و به ما اجازه می دهد تا آن دیار را «کشتارگاه آناتولی» بنامیم.

 

 

زبان فارسی و پانترکیسم

 

در کشور ترکیه اقلیت فارس زبان وجود نداشت، اما ایدئولوژی پانترکسیم که سودای یکپارچکی از مغولستان تا مرز یونان را در سر می پروراند، زبان فارسی را هم به چشم یک موجود مزاحم می نگریست.

 

ذکر دو نمونه می تواند به منظور ما کمک کند.

 

الف) عبدالرئوف فطرت- فطرت از پایه گذاران ادبیات نوین فارسی در ورارودان بود. دو کتاب «بیانات سیاح هندی» و «مناظره» را نوشت که بسیار درخور ستایش اند. می توان او را از نخستین رمان نویسانِ زبان فارسی دانست.

 

استاد محمد جان شکوری درباره ی فطرت می نویسد:

 

«روحـیه ی وطن پرستی یکی از مهـمترین چـهـره های سروده های عـبدالـرئوف فـطـرت است» و سروده ای از او را نقل می کند:

 

ای مادر عـزیز من ای خـطه ی بخار

ای با تو افـتخارم و ای با تو اعـتبار

 

و...

 

شگفتا! همین عبدالرئوف فطرت، زمانی که برای تحصیل به استانبول می رود، در برگشت به یک موجود مسخ شده تبدیل می شود! او در سال های 1910 تا 1914 در استانبول می ماند. ابتدا به یک جریان اسلام گرا می پیوندد اما خیلی زود با پانترک هایی که از دربار عثمانی تا کوچه و خیابان را اشغال کرده بودند، دمخور شده و به یک فارس ستیز و پانترکیست تمام عیار تغییر جنسیت می دهد و در نهایت به کمونیسم نزدیک می شود. کمونیستی پانترکیست!

 

«... با آغاز اندیشه ی پان ترکـیسم، خـلقـهای ترکی همچون ازبکان و قرقیزان را بر دیگـر ملل به ویژه بر ایرانیان برتری داد و از انسان گـرایی به ملت گـرایی ناروا گـذشت. وی از فـطرت تاجـیکی خـود دست شست و برخـلاف سود تاجـیکان دست یازید. پان ترکـیسم فـطرت را به ادبیات ازبکی رهـنمون شد و از سال 1916 م وی از زبان پارسی تاجـیکی به کلی دست شسته و به ادبیات ازبک پرداخـت. 

فـطرت در ترکـیه در سالهای 1910- 1914 م به مدرسه ی واعـظیه استانبول رفـت و از اینجا تاریخ خاور و باخـتر، ادبیات اروپا و فـرانسوی را آموخـت و احـوال و دانش های فـلسفی آگاه بود. وی یکی از مدنی ترین روشن اندیشان تاجـیک بود و در دانش کـسی را یارای او نبود. وی سخـنوری نطاق بود و در بحـث ماهـر بود و آنچه تلقـین می کـرد از پان ترکـیسم سرزده بود. در ترکـیه سازمانی بنام «توران نشرمعارف و یاردم جـمعـیتی» بود که محـرم فـیضی در استانبول بازکـرده بود. این گـروه پان ترکـیسم را در میان آخـوندهای ورارودان (بخارا و سمرقـند) سرلوحه کـرده بود . از فعالان این گـروه فـطرت بود و با کـوشش این گـروه بسیاری از دانشجـویان تاجـیک به ترکـیه آمدند و ترک پرست شدند و خـود را ترک گـمان کـردند و در کـسوت پان ترکـیسم به ورارودان بازگـشتند».

 

فطرت تا جایی پیش رفت که گفتن و نوشتن به فارسی را ممنوع اعلام کرد! او از کسانی که فارسی سخن می گفتند، جریمه می ستاند!

 

«چـون فـطرت به پان ترکـیسم و پان ازبکـیسم روی آورد، هـمه ی تلاش های وی صرف مبارزه با هویت ریشه دار ایرانیان ورارودان شد و پس از انقـلاب 1920 م در بخارا جـمهـوری خـلقـی بخارا تاسیس شد و پان ترکـیست ها به قـدرت رسیدند و از جـمله فـیض الله خـواجه در 24 سالگی سروزیر شد و فـطرت در کـمیته ی مرکـزی حـزب کـمونیست بخارا و وزیر امورخارجه ی بخارا (1922م) و وزیر معارف (1923) م شد. این حـکـومت دست به ازبک سازی تاجـیکان زد و با تشبث فـیض الله و فـطرت در بخارا تاجـیکان را در اسناد رسمی ازبک نوشتند و مکـتب ها تا سال 1922 م با کـشته شدن انورپاشا به زبان ترکـی عـثمانی و سپس به ازبکی نوشته شد.

 

زبان تاجـیکی را از ادارات دولت رانده و زبان ازبکی را جانشین آن کـردند. به دستور فـطرت مقـرر شد که هـر کـس در دفـتر وی به پارسی تاجـیکی حـرف بزند 5 روبل تاوان بدهـد»!

 

عبدالرئوف فطرت خیلی زود از اسب و اصل افتاد و مغضوب کمونیست ها شد. ابوالقاسم لاهوتی کرمانشاهی که به شوروی رفته بود و در نهادهای ادبی فارسی زبان مشغول کار و پژوهش بود، کوشید وی را یاری دهد اما توقیفی نیافت.

 

 

 

ب) محمود طرزی- طرزی در سال 1290 خورشیدی نشریه ی سراج الاخبار را در کابل منتشر کرد.

 

 

به سخن میرمحمد صدیق فرهنگ، محمود طرزی معروف به محمود بیک تربیت یافته‌ کشور عثمانی و از هواخوهان ترکان جوان و بخصوص حزب «اتحاد و ترقی» ترکیه عثمانی بود و از طریق زبان ترکی به آثار نویسندگان غرب آشنایی پیدا کرده بود. وی در ۱۹۱۱م جریده‌ی سراج‌الاخبار را انتشار داد که مضمون اصلی ان پیروی از ترکان جوان و ناسیونالیسم آمیخته با پان‌اسلامیزم و مبارزه با استعمار بود. اما علاوه بر آن ترویج معارف، مجادله با خرافات و تعلیم زبان پشتو هم از اهداف عمده‌ آن به شمار می‌رفت.

 

 

او نخستین روزنامه نگاری است که در یکی از خاستگاه زبان فارسی چنین سخن میزند: «در مکتب‌های ما، اهم‌ترین آموزش‌ها، باید تحصیل زبان افغانی (پشتو) باشد. از آموختن زبان انگلیزی، اردو، ترکی، حتی فارسی، تحصیل زبان افغانی را اهم و اقدم باید شمرد». محمود طرزی زبان فارسی را در یکی از خاستگاه خود، در کنار زبان های انگلیسی و ترکی قرار می دهد و بیگانه تلقی می کند.

 

در جایی دیگر می گوید: «به فکر عاجزانۀ خود ما، یگانه وظیفۀ انجمن عالی معارف، باید اصلاح و ترقی و تعمیم زبان وطنی و ملتی افغانی (پشتو) باشد»! یعنی انجمن عالی معارف هیچ وظیفه ای در قبال زبان فارسی ندارد.

 

پروفسور گریگوریان در کتاب «ظهور افغانستان نوین» می‌نویسد: «طرزی عقیده داشت ... با تلاش متمرکزی برای بالا بردن موقعیت زبان «پشتو» که وی و همکارانش آن را «زبان افغان‌ها» می‌نامیدند و در مقابل زبان فارسی، زبان رسمی کشور همراه باشد. به نظر وی پشتو یا «افغانی» تبلور اصالت ملی، "اجداد زبان‌ها" و زبان واقعی ملی پنداشته می‌شد. بدین ترتيب این زبان باید به کلیه گروه‌های قومی در افغانستان آموزش داده شود. این امر در دهه‌ی ١۹٣٠میلادی به اجرا گذاشته شد و با جدیت تمام‌تر تا دهه‌ ١۹٥٠میلادی که پشتو زبان رسمی و ملی افغانستان گردید، ادامه یافت». 

 

آموزش و گسیل کردن امثال محمود طرزی نه از سر دلسوزی برای زبان پشتو که از سر کینه از زبان فارسی بود. این روند دیگر ستیزی و فارس ستیزی در کشتارگاه آناتولی اگر چه به قوت گذشته نیست اما همچنان طرفدارانی دارد. همگراییِ پانترکیسم و کمونیسم به نابودی فارسی زبانان سمرقند و بخارا و برخی از نقاط ورارودان انجامید. در افغانستان نیز همین رویه دنبال شد. اما در ایران! هزاران فطرت و طرزی را به ایران گسیل کرده و می کنند تا آذربایجان را سرزمینی غریبه با دیگر نقاط نشان دهند! پانترک های گسیل شده به ایران، آذربایجان را آزربایجان می نویسند تا شاید معنای آن را بتوانند فراموش کنند! پس از نه سده از مرگ خاقانی و نظامی، در سایت ها و وبلاگ های شان از زبان این شاعران شعر ترکی می سرایند! بابک را بای بگ می نویسند تا شاید معنای ترکی بدهد!

 

گویشورن هر زبانی این حق را دارند که به زبان مادری خود بنویسند و بخوانند. اما برتری نژادی و ستیز با زبان ها و فرهنگ های دیگر، چیزی نیست که به آسانی بتوان از آن گذشت. به ویژه ستیز با زبانی چون فارسی که شاکله ی یک حوزه ی تمدنی است و میراث اقوام بسیاری است.

 

 

پی نوشت

 

     تمام اطلاعات درباره ی محمود طرزی و سراج الاخبار از نوشته ی خوب و عالمانه ی جناب «نجم کاویانی» گرفته شده است. به این نشانی:

 

http://www.radiozamaneh.com/culture/goonagoon/2011/10/20/7764

 

دیگر منابع:

 

درباره زبان ادب و فرهنگ تاجیکستان. تالیف استاد محمدجان شکوری بخارایی. اساطیر. تهران. 1384

نقد ساختاری مناظره فطرت بخارایی. ابراهیم خدایار. فصلنامه نقد ادبی. سال دوم، شماره 5، بهار 1388

سایت ها:

 

ترک های جوان- دانشنامه جهان اسلام

http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3480

 

پانترکیسم- دانشنامه جهان اسلام

http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2644

 

  This e-mail address is being protected from spam bots, you need JavaScript enabled to view it
 
< بعد   قبل >

سرود هفته


راد مردان تاجیک

majid kalakani.jpg

سخنان نشرناشدۀ مسعود(رح)


احدی:یگانه زبان ملی افغانستان پشتو میباشد


برگ تاجیکم در فیس بوک


نظرسنجي

کدام يک از اين سه واژه اي همگون را مي خواهيد بيشتر به کار ببرید؟
 

تارنمای زبان پارسی


شبکۀ یکصدا


آثار سخنسرایان پارسی‌گو


واژه‌نامه دهخدا (انلاین)


تاجیک ام تلویزیون